Lęk i zaburzenia lękowe

Bardzo częstym problemem, z którym przychodzą pacjenci do naszego gabinetu, jest nadmierny lęk i wyrosłe na nim zaburzenia lękowe. Chciałabym tutaj umieścić najważniejsze informacje na ich temat, aby ułatwić zainteresowanym Czytelnikom zrozumienie tych zjawisk.

Smutna, zlękniona kobieta

Jest różnica między lękiem zdrowym, w normie, a lękiem patologicznym, który jest nadmiarowy, nieadekwatny do rzeczywistego zagrożenia

 

Do grupy zaburzeń lękowych należą te, których osiowym objawem jest lęk

Lidia Cierpiałkowska (2010, s. 53) wyjaśnia:

„W fobiach i zaburzeniach stresu pourazowego lęk wywołują określone obiekty, zjawiska i sytuacje społeczne. Silny, ale niespecyficzny (rozlany) lęk występuje w agorafobii, lęku panicznym i zespole lęku uogólnionego. Natomiast zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne charakteryzują się uporczywie nawracającymi myślami i czynnościami,  które chronią osobę przed doświadczeniem trudnego do zniesienia uczucia lęku.”

 

Lęk to normalny stan emocjonalny

Spełnia funkcję adaptacyjną, tzn. ma nas ostrzegać przed niebezpieczeństwem i pomaga przygotować reakcję – ucieczki lub walki, ewentualnie zamrożenia („udawaj, że cię nie ma”). Jest różnica między lękiem zdrowym, w normie, a lękiem patologicznym, który jest nadmiarowy, nieadekwatny do rzeczywistego zagrożenia.

Lęk jest emocją, ma trzy charakterystyczne aspekty:

  1. fizjologiczny,
  2. poznawczy
  3. i behawioralny.

 

Aspekt fizjologiczny lęku

związany jest ze wzbudzeniem układu autonomicznego (aktywność układu współczulnego). Im silniejszy lęk, tym większe pobudzenie fizjologiczne – to zwykle symptomy fizyczne są dla pacjentów odczuwających patologiczny lęk najbardziej uciążliwe. Ich występowanie i katastroficzna interpretacja może potęgować już obecny lęk aż do wystąpienia ataku paniki.
Towarzyszące lękowi doznania cielesne to m.in.:

  • palpitacje (gwałtowne bicie serca),
  • tachykardia (częstoskurcz, szybkie bicie serca),
  • zawroty głowy,
  • poczucie słabości,
  • mdłości,
  • ściskanie w gardle,
  • trzęsienie się lub drżenie,
  • pocenie się,
  • biegunka,
  • czerwienie się,
  • bóle brzucha,
  • bóle głowy,
  • bóle mięśni.

 

Aspektem behawioralnym lęku

jest to, co robimy w sytuacji wywołującej lęk oraz unikanie.
Typowe dla lęku zachowanie to:

  • walka,
  • ucieczka,
  • bezruch (zamrożenie)
  • oraz zachowania zabezpieczające.


Typowe w zaburzeniach lękowych jest utrwalone unikanie
. Ucieczka – to unikanie zagrożenia w sposób behawioralny (np. unikanie towarzyskich rozmów z ludźmi w fobii społecznej, unikanie wychodzenia z domu w agorafobii, unikanie wysiłku fizycznego w zaburzeniu lękowym z napadami paniki). Może być też unikanie poznawcze (omijanie myślenia na zagrażający temat) i unikanie emocjonalne (zabezpieczanie się przed doświadczaniem przykrych emocji).

Zachowania zabezpieczające są wtedy, gdy nie możemy uniknąć wzbudzającej lęk sytuacji i chcemy sobie w niej lepiej poradzić. Zachowania te pomagają chwilowo złagodzić lęk, czy zapobiec budzącym strach wydarzeniom. Powodują jednak nasilenie lub podtrzymywanie objawów lęku, uniemożliwiają konfrontację z bodźcem wzbudzającym lęk i przetworzenie informacji które pozwoliłoby na bardziej realną ocenę zagrożenia (Popiel i Pragłowska, 2008; Wells 2010). Np. osoba z lękiem społecznym, która krępuje się obfitego pocenia się w sytuacji towarzyskiej, zakłada na siebie dodatkowe warstwy ubrań, które mają „zasłonić” plamy potu – ale jednocześnie ta strategia powoduje jeszcze większe pocenie się.
Unikanie wysiłku fizycznego, ciągłe popijanie wody, sprawdzanie ciśnienia krwi, noszenie ze sobą leków i zażywanie ich „w razie potrzeby”, kontrolowanie oddychania – to przykłady typowych zachowań zabezpieczających stosowanych przez osoby cierpiące na zaburzenie lękowe z napadami lęku. Uniemożliwiają one podważenie wiary w błędne interpretacje (osoba uważa, że niewystąpienie katastrofy, której się obawia, jest właśnie efektem zachowania zabezpieczającego), dodatkowo niektóre z nich mogą zaostrzać doznania somatyczne (np. kontrolowanie oddychania może doprowadzić do hiperwentylacji), co może zwiększyć wiarę w wystąpienie katastrofy.

 

Aspekt poznawczy lęku

to to, co myślimy na temat danej sytuacji i możliwości poradzenia sobie z nią. Lęk jest skoncentrowany na przyszłych wydarzeniach – w bliższej lub dalszej przyszłości spodziewamy się wystąpienia czegoś złego – niebezpiecznego, szkodliwego, nieprzyjemnego, uciążliwego dla nas. Im bardziej oceniamy sytuację jako niebezpieczną i przynoszącą nam duże szkody – tym większy lęk. Podobnie – lęk zwiększa się kiedy nie wierzymy w swoje możliwości skutecznego poradzenia sobie z zagrożeniem (także dzięki czyjejś pomocy).

Ogólną  zależność przedstawia wzór (aspekt poznawczy lęku jest przedstawiony jako ułamek):       

Wzór lęku

Specyfika poznawcza dotycząca postrzeganego obszaru niebezpieczeństwa pozwala na bardziej szczegółową diagnozę zaburzeń lękowych:

Postrzegane niebezpieczeństwo a zaburzenia lękowe

 

Zaburzenia lękowe są wtedy, gdy rozpoznajemy niebezpieczeństwo w sytuacjach, gdy nie ma rzeczywistego zagrożenia, albo gdy reakcja lękowa jest nieadekwatnie duża w stosunku do zagrożenia. Czyli np. osoby z fobią społeczną postrzegają nadmierne zagrożenie ze strony innych ludzi – spodziewają się z ich strony przede wszystkim negatywnej oceny, krytyki, odrzucenia, jednocześnie postrzegając siebie jako niezdolne do poradzenia sobie z takimi sytuacjami. Osoby z napadami paniki widzą ogromne zagrożenie w doświadczanych przez nie symptomach fizycznych, na których są bardzo skoncentrowane. Normalne przejawy lęku interpretują jako zbliżającą się katastrofę – atak serca, udar, uduszenie się itp., także wiele prawidłowych doznań somatycznych lub zmian aktywności fizjologicznej może być przez nie błędnie interpretowane (np. zawroty głowy spowodowane niskim poziomem cukru we krwi, zmęczenie itp.).

W zaburzeniach lękowych typowe jest przekonanie o swojej bezbronności, niemożności poradzenia sobie – osoby na nie cierpiące spostrzegają siebie jako osoby słabe lub kruche.

Podczas terapii zaburzeń lękowych pracuje się nad wszystkimi trzema aspektami lęku – nad zmianą poznawczą (sposobem myślenia), behawioralną (zachowaniem) i fizjologiczną (zmniejszeniem uciążliwości objawów fizjologicznych).

Joanna Stelmach

PS. Możesz zadać ogólne pytania o lęk i zaburzenia lękowe w komentarzu do tego artykułu :)

> Pobierz „Lęk i zaburzenia lękowe” (pdf)

 

By | 2017-08-07T12:13:32+00:00 01.08.2017|Categories: lęk|Tags: , , , , , |2 komentarze

About the Author:

Psycholog i terapeuta - pracuje w nurcie terapii skoncentrowanej na rozwiązaniach i poznawczo-behawioralnej. Jej pasją jest Miłość i Duchowość - ich obserwacja, kontemplacja i świadome przejawianie w codziennym życiu. Uwielbia przyrodę, jogę, śmiech. Szczęśliwa małżonka Tomasza Kurzydłowskiego :)

Dodaj komentarz

avatar
Anna
Gość

Dzień dobry! Chętnie czytam Państwa publikacje, no i przy okazji obserwuję jakim jesteście wspaniałym małżeństwem – gratuluję! Od wielu lat cierpię na depresję, a od roku dołączył do niej lęk uogólniony, o którym m.in. w powyższej publikacji. Chciałabym dowiedzieć się, jaki rodzaj terapii, Państwa zdaniem jest najlepszy, by złagodzić objawy mojej choroby. Pozdrawiam!

wpDiscuz